قم – خبرگزاری اختصاصی: در نشست صمیمانه و علمی که با حضور هیئتی از اساتید و علمای برجسته کشور تونس در دانشگاه باقرالعلوم (ع) برگزار شد، طرفین بر لزوم بازنگری در «نظریه معرفت»، مقابله با بنیانهای فکری تمدن غرب و استفاده از الگوهای نوین حکمرانی اسلامی تاکید کردند.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، این نشست با هدف بررسی فرصتها و چالشهای پیش روی جهان اسلام و تبیین نقش نخبگان دینی در ساخت آیندهای تمدنساز تشکیل شد.
مقدمه: پیوند حوزه و دانشگاه در مسیر تمدن نوین
در ابتدای این جلسه، دکتر سیدهادی ساجدی، معاون بینالملل دانشگاه، ضمن خوشامدگویی به مهمانان تونسی، دانشگاه باقرالعلوم (ع) را نهادی منحصربهفرد معرفی کرد که ذیل دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم و وزارت علوم فعالیت میکند. وی خاطرنشان کرد که اکثر دانشجویان این مرکز، دانشآموختگان سطوح عالی حوزه هستند که برای فراگیری علوم انسانی و اجتماعی جدید وارد عرصه دانشگاهی شدهاند تا خلأهای موجود در حکمرانی دینی را با دانش روز پر کنند.
۱. دکتر عبدالجلیل سالم (وزیر سابق امور دینی تونس و رئیس سابق دانشگاه الزیتونه):
دکتر سالم با تبریک سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، ایران را «رأس مقاومت در جهان اسلام» خواند و به تحلیل پیامدهای عملیات طوفانالأقصی پرداخت. وی گفت:
«طوفانالأقصی نه تنها یک نبرد نظامی، بلکه یک تحول بزرگ فلسفی و تاریخی بود. برای نخستین بار در تاریخ غرب، روایت “هولوکاست” جای خود را به روایت “نسلکشی” داد. تمدن غربی که بر پایه قتل شعوب و نصوص توراتی بنا شده، اکنون نزد افکار عمومی جهان رسوا شده است.»
او در ادامه افزود:
«نظام بینالملل پسا جنگ جهانی دوم به بنبست رسیده است. ما به عنوان مسلمان (شیعه و سنی) وظیفه داریم نظام جهانی جدیدی را بر پایه کرامت انسانی و ارزشهای اخلاقی اسلام بنا کنیم. جهان امروز بیش از هر زمان دیگری مهیای پذیرش تفکر اسلامی است.»
۲. دکتر قاسمی (استاد الهیات وشریعت دانشگاه الزیتونه):
دکتر قاسمی بر ضرورت استقلال فکری و بازگشت به ریشههای معرفتی اسلام تأکید کرد و پرسشی بنیادین را خطاب به اساتید ایرانی مطرح نمود:
«غرب از طریق سه مبحث “هستولوژی” (وجودشناسی)، “اپستمولوژی” (معرفتشناسی) و “اکسیولوژی” (ارزششناسی) توانست عقل عربی و اسلامی را بازسازی کند. بسیاری از ما به زبان عربی سخن میگوییم اما با عقل غربی فکر میکنیم. ما باید بپرسیم: آیا به عقل خودمان فکر کردهایم؟»
وی با انتقاد از وضعیت فعلی تدریس علوم در برخی دانشگاهها گفت:
«ما همچنان منطق ارسطویی تدریس میکنیم در حالی که تاریخ از آن عبور کرده است. ابنخلدون موسس واقعی جامعهشناسی است، اما ما همچنان پیرو اگوست کنت هستیم. ما باید “نظریه اجتماعی” خود را بر اساس مقاربتی قرآنی بازسازی کنیم.»
۳. دکتر عبدالکریم الطرابلسی (استاد فقه و تفسیر قرآن، امام جمعه مسجد جامع فتح تونس):
ایشان بر اهمیت تحول در «خطاب دینی» و تطبیق آن با واقعیتهای روز تأکید کرد:
«آنچه بیش از همه به امت ما ضربه زده، تعصب است. فقیه و داعیه باید بتواند خطاب خود را با زمان و مکان هماهنگ کند. ما باید از “فقه خلاف” برای توسعه گفتمان دینی و ایجاد تیسیر (آسانی) در زندگی مردم استفاده کنیم.»
۴. شیخ ماهر السنوسی (امام جمعه شهر سوسه و کارشناس برنامه های دینی رادیو و تلویزیون تونس):
وی با تمجید از ثبات انقلاب اسلامی ایران، آن را یک «وحی الهی» و نه یک کار صرفاً بشری توصیف کرد و گفت:
«انقلاب ایران بر پایه اصلاح انسان بنا شده است. من در اینجا مردمی را دیدم که قرآن را روی زمین و در متن زندگی اجرا میکنند، نه فقط در محراب مساجد. این تفاوت اصلی با برخی دیگر از کشورهاست که زیاد حرف میزنند اما در عمل ضعیف هستند.»
پاسخ اساتید دانشگاه باقرالعلوم(ع)و معرفی دستاوردها
در پاسخ به دغدغههای میهمانان، اساتید دانشگاه به تشریح فعالیتهای علمی دانشگاه پرداختند:
- حجتالاسلام دکتر محسن الویری (رئیس گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم): دکتر الویری از تأسیس رشته جدید «فلسفه تاریخ» خبر داد و گفت:
«ما در این رشته، مبادی وجودشناسی و معرفتشناسی را از منظر تاریخ و با تکیه بر مبانی اسلامی بررسی میکنیم. هدف ما بازخوانی تراث تاریخی برای یافتن راهحلهای آینده است. حتی یک حدیث ساده درباره پرنده کوچک یک کودک (حدیث نُغیر) میتواند ۶۰ الی ۱۲۰ قاعده تربیتی، فقهی و حکمرانی برای تعامل حاکم با مردم استخراج کند.»
- حجتالاسلام دکتر یوسفی (رئیس گروه فلسفه و کلام): ایشان بر رویکرد تهاجمی (و نه انفعالی) در قبال فلسفههای غربی تأکید کرد:
«تمرکز اصلی ما در مقاطع دکتری بر “فلسفههای مضاف” مانند فلسفه دین، فلسفه حقوق و فلسفه علوم اجتماعی است. ما به دنبال تقابل علمی با مبانی غرب و ارائه جایگزینهای قدرتمند برآمده از حکمت متعالیه و فلسفه اسلامی هستیم.»
«واکاوی بحران معرفتی غرب و ضرورت تمدنسازی اسلامی»
بخش دوم گزارش: در ادامه نشست تخصصی اساتید دانشگاه باقرالعلوم (ع) و اندیشمندان برجسته کشور تونس، محورهای کلیدی پیرامون «نقد فلسفه مدرن»، «بازخوانی میراث ابنخلدون» و «ضرورت وحدت کلمه در برابر هژمونی علمی غرب» مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
در این بخش از نشست، اساتید ایرانی بر لزوم عبور از نگاه انفعالی به علوم انسانی غربی و میهمانان تونسی بر جایگاه رفیع اندیشمندانی چون «طه عبدالرحمن» در نقد عقلانیت مدرن تأکید کردند.
۱. رویکرد تهاجمی به فلسفه غرب و استراتژی تقریب
حجتالاسلام دکتر یوسفی (مدیر گروه فلسفه): دکتر یوسفی با تبیین سیاستهای علمی دانشگاه در مواجهه با غرب، بر دوگانه «اقتدار در برابر دشمن» و «رفاقت در برابر برادران مسلمان» تاکید کرد:
«ما در برابر آنچه از فضای غرب به سمت ما میآید، رویکردی “تهاجمی” داریم و نه انفعالی. باید در برابر هجمههای فکری غرب با قدرت ایستادگی کرد. اما در فضای اسلامی، بنده معتقدم که ما علما و اساتید باید “رویکرد تقریبی” داشته باشیم. وحدت کلمه حول مشترکاتی چون قرآن، رسولالله (ص) و اهلبیت (ع) باید مبنای کار باشد.»
او خطاب به دانشجویان و جوانان افزود:
«باید به جوانان خود بیاموزیم که دوری از تعصبات قومی و تقویت روحیه مقاومت در اندیشه و عمل، تنها راه پیروزی و نصرت اسلام است.»
۲. مرگ متافیزیک در غرب و بازگشت به توحید
حجتالاسلام دکتر حمید پارسانیا (استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) و عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی): دکتر پارسانیا با اشاره به جایگاه تاریخی قیروان در ادبیات فارسی، به تبیین لایههای عمیق فرهنگ پرداخت:
«عمیقترین لایه هر فرهنگ، هستیشناسی (Ontology) آن است. فرهنگ مدرن غرب با گسست از وحی هویت پیدا کرده است. امثال کانت با تقلیل متافیزیک به علوم طبیعی، در واقع “مرگ متافیزیک” را اعلام کردند. در مقابل، کلمه “توحید” تمام توهمات نسبت به عالم را دگرگون میکند و معرفتشناسی و انسانشناسی متناسب با خود را میسازد.»
ایشان با اشاره به آسیبهای استعمار افزودند:
«بزرگترین آسیب به فرهنگ اسلامی از ناحیه سیاست و قدرت وارد شد. استعمار تلاش کرد قدرت فکری را از درون کشورهای ما بگیرد؛ به طوری که امروزه مفاهیم و اصطلاحات علمی ما (مانند معادلسازی علم با Science) کاملاً از غرب وارد شده و معنای اصیل اسلامی خود را از دست داده است.»
۳. ابنخلدون؛ از اشعریگری تا واقعگرایی
دکتر عبدالجلیل سالم (وزیر سابق شؤون دینی تونس): دکتر سالم در واکنشی تحلیلی به سخنان دکتر پارسانیا، به ریشههای فکری ابنخلدون پرداخت:
«ابنخلدون در کشف علم عمران، از نقد علم کلام متأخرین (بهویژه فخر رازی) آغاز کرد. او متوجه شد که علم کلام دیگر کارکرد سابق را ندارد و باید علمی جدید برای فهم تاریخ و دولت بنا کرد. هرچند او در محیطی اشعری رشد کرد، اما در نظریه سببیت، بیصدا به سمت نظر ابنرشد و حتمیت ارسطویی حرکت کرد تا بتواند علم اجتماع را پیریزی کند.»
او همچنین بر اهمیت مطالعه آثار «طه عبدالرحمن» تاکید کرد:
«طه عبدالرحمن بزرگترین فیلسوف اسلامی معاصر است که نقدی مقتدرانه به کانت، نیچه و دکارت وارد کرده است. او معتقد است امثال جابری یا حسن حنفی مقلد یونان یا غرب هستند و ما باید به مفاهیم اصیل قرآنی بازگردیم.»
نکات حاشیهای:
- در این نشست اعلام شد که آثاری از طه عبدالرحمن در ایران ترجمه شده و حتی برنده جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی شده است.
- اساتید دانشگاه باقرالعلوم (ع) از ۲۰ سال پیش تا کنون، جلسات نقد مستمر متون کانت را از منظر حکمت متعالیه برگزار میکنند.
- دکتر عبدالجلیل سالم کتابی را که ۴۱ سال پیش تالیف کرده بود به رسم یادبود به کتابخانه دانشگاه اهدا کرد.
